Gaston Dorren, taaljournalist

Leerzaam, dat blog over de puntkomma, en dan vooral door de reacties die het opriep. Wat is me opgevallen?

1. Dat het tekstje erg veel lezers trok: ruim het dubbele van het meest gelezen blog tot dan toe (op dit moment 66 om 26). Voor een deel zal dat zijn omdat minstens twee mensen mijn aankondiginkje op Twitter (tweet) doorgestuurd (geretweet) hebben. Ik neem aan dat ze het onderwerp aardig vonden, maar vermoedelijk speelde ook mee dat het stukje eindigde met een vraag aan de lezer.

2. Dat die reacties inhoudelijk behoorlijk uiteenliepen. Vijf mensen wilden van de puntkomma in de titel af, maar ze kozen uiteenlopende oplossingen: een dubbele punt (twee maal), een komma (een maal) en helemaal geen leesteken (twee maal).
Met de suggestie van een komma kan ik het niet eens zijn. Al is dat nog knap lastig te beargumenteren, want in de zin De vraag is, waarom je dat deed vind ik de komma veel minder misplaatst.
In de suggestie om géén leesteken te plaatsen in de titel kan ik me goed vinden. Wel moet dan het vraagteken weg, omdat ‘waarom’ nu van een directe in een indirecte vraag verandert. Vergelijk Hij vroeg: “Waarom (doe je dat)?” met Hij vroeg waarom (ik dat deed). De vraag is waarom vind ik uiteindelijk de beste optie. Die staat dan ook boven dit vervolgblogje. Waarom zonder punt? Omdat het een kop is.

3. Dat één reacteur bevestigde dat hij de puntkomma als een compromis tussen komma en dubbele punt gebruikt. Ik vrees dat ik dit als een misvatting moet beschouwen. Als de puntkomma al een compromis is, dan tussen punt en komma. Een dubbele punt kondigt altijd iets aan: een citaat, een opsomming, een voorbeeld, een definitie, etc. Dat kan een puntkomma niet. Een punt sluit een zin af en zorgt dus voor een kleine pauze tot het begin van de volgende zin. Een komma heeft diverse functies, waaronder het creëren van een nog kleinere pauze dan een punt doet. Al naar gelang hoe groot de pauze is die de schrijver beoogt, kiest hij voor een punt of een komma – of, als compromis, een puntkomma. (Zie ik daar vingers? Ah, het gedachtestreepje. Daarover een andere keer.)

4. Dat één reacteur de knipoog-smiley als oorzaak voor de opleving van de puntkomma beschouwde. Dat klinkt aannemelijk. Tot enkele jaren geleden was de puntkomma zo schaars, dat het indrukken van de puntkomma/dubbelepunttoets in ons spiergeheugen waarschijnlijk onlosmakelijk verbonden was met het indrukken van de hoofdlettertoets. Althans, onlosmakelijk op korte termijn. Sinds de knipoogsmiley breed ingang heeft gevonden, zijn die twee handbewegingen alsnog van elkaar losgemaakt.

5. En ten slotte dat deze hele kwestie triviaal lijkt, maar het niet per se is. Want in mijn pogingen antwoord te geven op de reacties stuitte ik op de volgende uitspraak van Harry Mulisch, geciteerd in het schitterende Handboek Stijl van Peter Burger en Jaap de Jong: ‘Het kan vóórkomen dat ik me drie of vier uur zit af te vragen of ik een punt of een puntkomma zal zetten.’

Een puntkomma is zo iets als een messenlegger: je weet dat ie bestaat, maar in het dagelijks leven mijd je hem, al was het maar omdat je niet precies weet wat je ermee moet. En wie hem veel gebruikt, laat zich kennen als een aansteller.

Althans, zo was dat voorheen. Het is aan het veranderen. De laatste tijd – tja, hoe lang? – duikt de puntkomma in steeds groteren getale op. Nog niet in de gedrukte media die mij onder ogen komen; daar zorgen mijn collega-eindredacteurs en ik wel voor. Maar voor de rest: overal.

In mailtjes. In reacties op websites. Op Twitter. Vooruit, dat zijn snelle berichtjes van veelal minder geoefende schrijvers. Maar de puntkomma’s dalen intussen ook zwermsgewijs neer in kopij van professionele journalisten. En het vreemdste is: ze staan op plekken die volkomen tegen mijn interpunctiegevoel indruisen. Acht op de tien keer namelijk op een plaats waar ik graag een dubbele punt zou zien. Die andere twee keer zou ik ofwel voor een komma hebben gekozen, ofwel dezelfde keuze hebben gemaakt.

Voorbeeld, uit een Twitterberichtje van een alleszins geletterde ‘volger’: ‘De vraag is natuurlijk; waar ken jij die lui nou weer van?’ Ander voorbeeld, uit een nog ongeredigeerd journalistiek stuk: ‘Kortom; hij zal zich naar buiten toe anders gedragen.’

Als eindredacteur is het mijn taak om te schoffelen en te wieden, en dus verander ik die leestekens. Maar buiten werktijd verwissel ik de rol van tuinier liever voor die van veldbioloog. Ik kijk dan met een mild en nieuwsgierig oog naar dezelfde taalveranderingen die ik onder kantoortijden om den brode bestrijd. En vraag me af: hoe komt zo iets nou? Zouden die schrijvers nou werkelijk die twee leestekens verwarren? Zouden ze het verschil niet zien, misschien? Zouden ze eenvoudigweg vergeten de hoofdlettertoets (shift) in te drukken, zodat de dubbele punt die ze willen typen toch een puntkomma wordt? Of zijn de interpunctieregels veranderd en heeft niemand het mij verteld? – je mag niks uitsluiten.

Ik weet het niet. Om toch een beetje licht op de zaak te werpen, heb ik een vraag aan de lezer: viel jou in de kop boven dit stukje meteen op dat die puntkomma daar raar stond, of kwam dat leesteken je volstrekt normaal en natuurlijk voor op die plek? Wat zou je zelf geschreven hebben op die plek? Bij voldoende reacties kom ik erop terug.

****

(Dat terugkomblogje staat hier.)