Een ‘slang-ijzer’ is een trein. Die snap ik. En een ‘gier-ijzer’ is een vliegtuig. Vind ik mooi. Beide woorden komen uit het Q’eqchi’, een Mayataal gesproken in Guatemala en Belize. Of laat ik me preciezer uitdrukken: het zijn de letterlijke vertalingen van de eigenlijke Q’eqchi’-woorden.

Het Q’eqchi’ heeft nog wel meer woorden voor grote en kleine gebruiksvoorwerpen die eindigen op ‘ijzer’, of ch’iich’ zoals het daar heet. ‘Wek-ijzer’ voor wekker. Oké. ‘Doorn-ijzer’ voor riek of hark. Leuk. ‘Vervoerder-ijzer’ voor auto. Bijna een beetje ambtelijk.

En dan is er eentje die ik totaal niet begrijp. Er zal vast iets van logica in zitten, maar mij ontgaat ie. Ik heb het over het Q’eqchi’-woord voor ‘fiets’, b’aqlay ch’iich’, dat letterlijk ‘maiskolf-ijzer’ betekent. Waarom? Waar is de mais? Hoezo moeten de Q’eqchi’-sprekers aan een metalen maiskolf denken als ze een fiets zien? En dan niet zo’n sigaarachtige ligfiets natuurlijk, want volgens mij rijden die niet rond op het Midden-Amerikaanse platteland, en zeker niet toen dit woord ontstond. We hebben het hier over doodgewone fiets-fietsen.

Kunstmatige intelligentie, nooit te beroerd om zijn ongefundeerde zelfvertrouwen tentoon te spreiden, heeft wel een visuele interpretatie paraat: zie het plaatje. Maar de omgekeerde KI, ik dus, heeft of heb geen idee. Suggesties zijn dus welkom.

****

Het bovenstaande schreef ik aanvankelijk op mijn Engelstalige blog. Daar kwamen verrassend veel reacties op. Veel mensen zochten net als ik naar visuele overeenkomsten tussen fietsen en maiskolven.

De wielen lijken op mais
Rain Ingraham-Spinner meent dat de wielen en spaken eruit zien als een doormidden gesneden maiskolf. En Gary Parkinson denkt juist dat de wielen, van opzij gezien, lijken op de uiteindes van maiskolven.

De ketting lijkt op mais
Marsha Klein zoekt het in de ketting zelf: elk schakeltje daarvan zou een maiskorreltje zijn, terwijl de ketting als geheel ruwweg een kolfvorm heeft. Rui verwijst me naar een website waar het woord corncob wordt gebruikt voor een (bepaald type?) derailleur.

Andere onderdelen lijken op mais
Julia wijst op de gelijkenis tussen maiskolven en (sommige) fietshandvatten. Irène Angela Sprenger meent dat de maiskolven een metafoor zijn door de buizen van het frame. En HenstridgeSJ kijkt naar de wielafdruk die achterblijft in zand of modder: die heeft wel wat van de structuur van een maiskolf.

Overige verklaringen
Yahp oppert dat voor de Q’eqchi’-sprekers de fiets wellicht een belangrijk vervoermiddel is om mais naar de markt te brengen. En Billdeef meent dat het woord b’aqlay een verbastering is – een volksetymologie om het netjes te zeggen – van het Spaanse word voor ‘fiets’, bicicleta.

Ik weet het niet zeker, maar ik vermoed dat Billdeef gelijk heeft. In bicicleta valt de klemtoon op cle en een lichter accent op bi. Als je dat overdrijft, krijg je iets als /biekle/. Ik weet niet hoe b’aqlay precies wordt uitgesproken; ik vermoed ongeveer als /baklaj/. Dat verschil lijkt me klein genoeg om de theorie geloofwaardig te maken. Vergeet niet dat het Nederlands het woord hamaca ooit volksetymologisch heeft verbasterd tot hangmat  en gonderave tot hondsdraf. Kortom, we kunnen er wat van, met zijn allen. Eveneens aannemelijk, maar net wat minder, vind ik de verklaring van Yahp. De andere zeven zijn mooi gevonden, maar ik denk dat ze niet kloppen.