Etymologie van zwaar naar zwierig

Geplaatst op 1 december 2025 door Gaston

Taal is lineair. Onze woorden verschijnen na elkaar in de tijd of naast elkaar op de regel. Hoe geweldig taal ook is, dat is een zwakte. Natuurlijk, we kunnen allerlei informatie in een of andere lineaire volgorde onder woorden brengen, mondeling of schriftelijk, en daar met allerlei signaalwoorden toch een structuur in aanbrengen. Maar wat een gedoe zeg.

Wat je eigenlijk zou willen, is tweedimensionaal vertellen. Zodat je vanuit elk punt in je verhaal meteen meerdere kanten op kunt: naar links en rechts, omhoog en omlaag, en alles daartussen. Wat een vrijheid, wat een mogelijkheden!

En die hebben we – als we maar niet aan de taal vasthouden. Zelf ben ik nog niet helemaal zo ver (getuige deze lineaire tekst), maar Yoïn van Spijk wel. Samen met vormgever Yolanda Huntelaar bedrijft hij etymologie in twee dimensies. In hun boek Woord voor woord · De verleden tijd van taal laten ze zien hoe tientallen woorden zich door de eeuwen heen ontwikkeld hebben. Dat begint meestal met materiaal uit de prehistorie, pakweg de Proto-Indo-Europese wortel *ḱers- (‘rennen’), of de klassieke oudheid, zoals het Latijnse woord caupō (‘handelaar’). Van daaruit vertrekken lijntjes in allerlei richtingen: het beginmateriaal krijgt uitgangen, verandert van vorm of betekenis, wordt door de ene taal uitgeleend aan de andere. Net zolang tot de hele spread (twee bladzijdes dus) bedekt is met een woordwijd web van verwantschap. Een of twee daarvan zijn modern Nederlands (kar en kopen, in de twee genoemde voorbeelden); de rest komt uit allerlei andere talen, van Oudgrieks en Latijn, waar de wieg van veel woorden stond, tot de hedendaagse streektaal van Brabant, waar Van Spijks eigen wiegje stond.

Lees verder →
Geplaatst in boeken e.d. | Tags: , | 2 reacties

(40:) Helsingfors helpt

Geplaatst op 22 oktober 2024 door Gaston

Wat een grappig toeval: net nu mijn boek Zeven talen in zeven dagen in een nieuw jasje gaat verschijnen (zie hiernaast), merk ik weer eens in de praktijk hoe nuttig het is vreemde talen te kunnen temmen. En ik merk dat in een minder voor de hand liggende, voor mij geheel nieuwe omgeving: Finland.

Dat ik hier ben, heeft te maken met een boek waar ik nog aan werk, en dat ook nog lang niet af is. Maar intussen ben ik erg blij dat ik dankzij mijn vorige boek weet wat ik met al dat geschreven Zweeds aanmoet. Want hier in Helsinki (Zweedse naam: Helsingfors) zijn alle officiële opschriften niet alleen in het Fins, maar ook in het Zweeds, een van de zeven talen die het boek ontsluit. Ook de verpakkingen in de supermarkt zijn tweetalig, met het Fins doorgaans in grote letters en het Zweeds in kleinere. Dat bespaart me erg veel tijd en rompslomp; ik hoef het vertaalappje maar een enkele keer te voorschijn te halen. En zeker, de Finnen spreken prima Engels, maar het aantal Engelstalige opschriften is buiten de toeristische hotspots beperkt. Dus Zweeds is hartstikke handig.

Met het bovenstaande hebben we de kern van dit blogje wel gehad. Maar het leukste zijn natuurlijk de voorbeelden, en die komen nu: eerst uit de supermarkt, dan uit het straatbeeld.

Lees verder →
Geplaatst in 7D7T, vertalen, vreemde talen | Tags: , | 2 reacties

Een lexicale voorbeschouwing op Nederland-Turkije

Geplaatst op 4 juli 2024 door Gaston

Oranje staat in de kwartfinale. Toch leuk. Maar wat me bijna evenzeer interesseert is dit: waarom héét dat ding zo?

De finale, dat woord snap ik: het is de laatste pot van een toernooi, de finale wedstrijd, de finalewedstrijd. En zelfs troostfinale snap ik: dat is een finale om de bronzen medaille; na het finale fluitsignaal van de troostfinale zijn beide ploegen klaar, uitgespeeld. Samen vormen die twee wedstrijden de laatste ronde van een toernooi. (EK’s hebben trouwens geen troostfinales meer; WK’s wel.)

Maar die – wat ik maar zal noemen ‘breukenfinales’, die zijn raar: de halve, de kwart- en de achtste. Hoe moet ik dat zien? Twee halve finales zijn niet samen één finale; ze zijn samen een ronde, namelijk de voorlaatste. Vier kwartfinales zijn samen de eervoorlaatste ronde, de acht achtste finales samen de op twee na laatste ronde. Weet ik heus wel; ook ik ben er sinds mijn jeugd mee doordesemd. Maar waarom? Waarom?!

Lees verder →
Geplaatst in Nederlandse taal | Tags: , , , , | 9 reacties

Fietsen op een maïskolf-ijzer

Geplaatst op 6 juni 2024 door Gaston

Een ‘slang-ijzer’ is een trein. Die snap ik. En een ‘gier-ijzer’ is een vliegtuig. Vind ik mooi. Beide woorden komen uit het Q’eqchi’, een Mayataal gesproken in Guatemala en Belize. Of laat ik me preciezer uitdrukken: het zijn de letterlijke vertalingen van de eigenlijke Q’eqchi’-woorden.

Het Q’eqchi’ heeft nog wel meer woorden voor grote en kleine gebruiksvoorwerpen die eindigen op ‘ijzer’, of ch’iich’ zoals het daar heet. ‘Wek-ijzer’ voor wekker. Oké. ‘Doorn-ijzer’ voor riek of hark. Leuk. ‘Vervoerder-ijzer’ voor auto. Bijna een beetje ambtelijk.

En dan is er eentje die ik totaal niet begrijp. Er zal vast iets van logica in zitten, maar mij ontgaat ie. Ik heb het over het Q’eqchi’-woord voor ‘fiets’, b’aqlay ch’iich’, dat letterlijk ‘maiskolf-ijzer’ betekent. Waarom? Waar is de mais? Hoezo moeten de Q’eqchi’-sprekers aan een metalen maiskolf denken als ze een fiets zien? En dan niet zo’n sigaarachtige ligfiets natuurlijk, want volgens mij rijden die niet rond op het Midden-Amerikaanse platteland, en zeker niet toen dit woord ontstond. We hebben het hier over doodgewone fiets-fietsen.

Lees verder →
Geplaatst in vreemde talen | Tags: , , , , , , | 2 reacties

De Twintigen die Twintigs spreken

Geplaatst op 27 mei 2024 door Gaston

De namen van veel volkeren betekenen in hun eigen taal zoiets als ‘mensen’, al dan niet vergezeld van een licht vleiende aanduiding, zoals ‘echte’ of ‘sprekende’. De naam van de taal die ze spreken is daar vaak van afgeleid: (echte)mensentaal, zeg maar. Eén willekeurig voorbeeld zijn de Yami, een inheems volk op Taiwan: zij noemen zichzelf Tao (‘mensen’) en hun taal ciriciring no tao (‘spraak van mensen’).

Daarnaast zijn er aardig wat volkeren die in hun taal het woord ‘twintig’ aanduiden als ‘mens’ of ‘persoon’. De logica is goed te volgen: voor ‘vijf’ gebruiken ze vaak een woord dat ongeveer ‘hand’ betekent’, voor ‘tien’ iets als ‘twee handen’ en voor ‘vijftien’ dan ‘beide handen en een voet’. Bij ‘twintig’ denken ze aan ‘beide handen en beide voeten’, en dan is het wel zo beknopt om dat als ‘persoon’ aan te duiden. (Er zijn ook andere manieren om te tellen aan de hand van het lichaam, maar da’s voor een andere keer.)

Als er veel volkeren zijn die met ‘mens’ zichzelf en hun taal aanduiden én veel volkeren die er ‘twintig’ mee aanduiden, zou je verwachten dat er minstens een paar zijn bij wie een woord voor ‘mens’ zowel op henzelf en hun taal als op het getal twintig zou slaan. En dat blijkt ook zo te zijn. In luttele dagen tijd stuitte ik bij toeval op drie zulke gevallen.

Eén: het Iñupiaq, gesproken door een gelijknamig inheems volk in Alaska. Hun woord iñup (meervoud: iñuit) betekent ‘mens’, terwijl piaq ‘echt’ betekent. En wat is hun woord voor twintig? Iñuññaq. Dat laatste stukje, –ñaq, wil zeggen: ‘hele’ – de hele mens dus.

Lees verder →
Geplaatst in taal algemeen, vreemde talen | Tags: , , , , | Plaats een reactie

Heddwen helpt

Geplaatst op 17 november 2023 door Gaston

Nederlanders spreken geregeld Engels, en ook lang niet slecht, al zeggen we het zelf. Sommige Nederlanders kunnen het zelfs extreem goed. Heddwen Newton is er zo een, om de simpele reden dat het een van haar moedertalen is (of eigenlijk haar vadertaal, vermoed ik). Fijn voor haar, maar ook voor ons, want ze deelt haar kennis royaal met alle andere Nederlanders (en Vlamingen), op twee manieren. Ten eerste via de website Hoe zeg je in het Engels, over Nederlandse woorden en begrippen die wij, en vaak ook zijzelf, moeilijk vinden om in het Engels weer te geven. En via de nieuwsbrief English and the Dutch, over precies datgene wat de titel zegt. De onderwerpen zijn leuk, de tips nuttig en de toon heel fijn. Althans, naar mijn smaak.

Verrassend detail: zelf woont en werkt ze in het Duitse taalgebied. Dutch, Duits, aan welke Engelse uitdrukking moet ik nou toch denken?

Geplaatst in vertalen, vreemde talen | Tags: , , | Plaats een reactie

Het mensbeeld van de Poolse grammatica

Geplaatst op 17 oktober 2023 door Gaston

Bij het woord ‘bezield’ denken we vooral aan kunstenaars of idealisten. Veel minder bekend is het als grammaticale vakterm. In de Nederlandse grammatica speelt bezieldheid dan ook een marginale rol, maar in de Slavische talen is dat anders. En nu ik al een paar jaar Pools leer, heb ik op dat punt iets grappigs ontdekt.

Een belangrijke regel in het Pools is deze: mannelijke zelfstandige naamwoorden krijgen in de vierde naamval een andere uitgang wanneer ze bezield dan wanneer ze onbezield zijn. Een broer of een wolf is bezield (żywotny), een tafel onbezield (nieżywotne).* Maar in het meervoud wordt die grote groep van bezielde wezens in tweeën gesplitst. Mensen krijgen dan nog steeds een afwijkende naamvalsuitgang, maar dieren niet. Die worden in het meervoud tot de dode dingen gerekend. Waarom enkelvoud en meervoud op dit punt verschillen, ik zou het niet weten. Een Slavisch familietrekje.

De indeling lijkt op het eerste gezicht simpel, want ooms en bakkers behoren tot de mensen, katten en muggen tot de dieren. Maar hoe zit het met de fabelwezens? Waar laat je de reuzen en kabouters in je grammatica? En de engelen en de duivels? Zijn smurfen mensjes of zijn ze daar te blauw voor? En centaurs en sfinxen – geeft het bovenlijf of het onderlijf de doorslag? Is een tovenaar menselijk? Een spook? Een halfgod, een hele god? Een zombie? Een trol? Vragen, vragen – geef er maar eens antwoord op. Ik bedoel dat letterlijk: loop het lijstje nog eens na en kies zelf welke wezens jij menselijk genoeg zou vinden.

Lees verder →
Geplaatst in vreemde talen | Tags: , , , , | Plaats een reactie

Na Jan en na jam

Geplaatst op 23 maart 2023 door Gaston

Voorzetsels zijn vaak lastig als je een nieuwe taal leert, omdat ze zich graag anders gedragen dan je zou verwachten en willen. Dat geldt ook voor het Pools. Maar één voorzetsel gedraagt zich daar op een léúke manier verrassend. Dat is po; meer in het bijzonder po met de zesde naamval. De voornaamste betekenis is ‘na’, maar soms is dat een heel bijzonder ‘na’.

Voorbeeld één: ‘de vrouw van Jan’ is in het Pools żona Jana, maar komt haar man te overlijden, dan wordt ze wdowa po Janie: ‘weduwe na Jan’. Klopt als een bus natuurlijk: het post-Jan-tijdperk is aangebroken, dus de weduwe is nu ‘na Jan’.

Voorbeeld twee: een ‘potje jam’ heet in het Pools słoik dżemu, letterlijk een ‘potje van jam’. Dat ‘van’ is niet zo raar: ook het Engels en veel Romaanse talen voegen dat ertussen (jar of jam, pot de confiture, enz.). Maar hoe heet een ‘jampotje’ in het Pools? Je zou kunnen denken aan ‘potje voor jam’ (słoik na dżem), en dat levert inderdaad enkele tientallen Googletreffers op. Een andere, typisch Slavische, oplossing zou zijn ‘jammig potje’ (słoik dżemowy), en ook dat komt de zoekmachine bekend voor. (Wat niet alles zegt, want op internet heerst bepaald geen schaarste aan onjuiste zinnen. Daar zorgen tweedetaalsprekers en vertaalmachines wel voor.) Maar wat verreweg het meest voorkomt, is słoik po dzemie: ‘potje na jam’. Ik vat dat op als: de jam is eruit, dus het potje is nu ‘na de jam’. Vergelijkbare gevallen zijn ‘dozen na schoenen’, ‘flessen na bier’, en nog veel meer. Prachtig.

Zo, en nu ben jij een ‘lezer na een blog’, czytelnik po blogu. Althans, dat heb ik verzonnen. Maar is het goed Pools? Nee, dat is online niet te vinden. Die formulering gaat kennelijk zelfs de schrijvers van ónjuiste Poolse zinnen te ver. Gelukkig heb ik nu in die leemte voorzien.

Geplaatst in vreemde talen | Tags: , | Plaats een reactie

(39:) Kunnen we ook Slavische talen ‘temmen’?

Geplaatst op 30 november 2022 door Gaston

Alle Germaanse talen lijken op het Nederlands, en de Romaanse talen zijn vertrouwd omdat ze het Nederlands zo beïnvloed hebben. Maar hoe zit het eigenlijk met de derde grote groep van Europa, de Slavische talen? In mijn boek Zeven talen in zeven dagen laat ik zien hoe we Germaans en Romaans snel kunnen ‘temmen’ omdat er zo veel vertrouwds in zit. Geldt dat voor het Slavisch ook?

Het korte, ongenuanceerde antwoord is: nee. Met de kennis die we al hebben, komen we in dit geval veel minder ver. Weliswaar treffen we internationale woorden als aplikacija en analýza aan, maar het zijn er in het algemeen te weinig om zelfs maar de hoofdlijn in teksten te herkennen. Maar nutteloos is onze Germaans-Romaanse voorkennis nou ook weer niet.

Ik wil dat illustreren aan de hand van één woord: het Poolse werkwoord ważyć. De basisbetekenis daarvan is ‘wegen’; de uitspraak is ongeveer ‘vazjitsj’. Ik zal zes aanknopingspunten noemen, waarvan nummer 5 mijzelf het meest heeft verrast.

Lees verder →
Geplaatst in 7D7T, vreemde talen | Tags: , , , , , | 7 reacties

(38:) De minst gelezen bladzijde

Geplaatst op 2 november 2022 door Gaston

Kijk, daar links staat het. Nee, niet bovenaan, daar draag ik het boek op aan mijn vrouw, Marleen Bekker, omdat zij een belangrijk aandeel had in het eerste idee voor dit boek. Ik bedoel een stukje lager: eerste, tweede, derde en vierde druk, 2022. Vierde druk, in ruim vier maanden tijds! Dat is me in Nederland nooit eerder gelukt. Zesduizend stuks zijn er van Zeven talen in zeven dagen al over de toonbank gegaan, en nu zijn het 6001e tot en met 7500e exemplaar beschikbaar.

Lees verder →
Geplaatst in 7D7T | Tags: , , , | 6 reacties