Het Tsjechische taalgebied is klein. En een eeuw geleden was het nog kleiner: ruwweg het grijze, door donkergroen omgeven gebied op de kaart, halverwege Wenen en Berlijn. In grote delen van het huidige Tsjechië sprak de meerderheid Duits (het donkergroen op de kaart) en zelfs in Praag, het hart van deze Slavische natie, leefde een flinke Duitstalige minderheid. Zo was Franz Kafka (1883-1924; zijn naam is Tsjechisch voor ‘kauw’) een Duitstalige Pragenaar, van wie we niet eens zeker weten of hij vloeiend Tsjechisch sprak. Voeg daarbij dat het gebied eeuwenlang tot Oostenrijk behoorde, en het moge duidelijk zijn dat het Duits een langdurige en diepgaande invloed heeft kunnen uitoefenen.
Dat is inderdaad aan het Tsjechisch te merken. En niet eens zozeer aan rechtstreekse Duitse ontleningen, al zijn die er ook: taška ‘zak’, bijvoorbeeld, komt van Tasche. Het is meer de manier waarop allerlei ‘inheemse’ woorden gevormd of gebruikt worden die het langdurige samenwonen verraadt.
Zoals beleefdheids-formules. Prosím ‘alstublieft’ betekent letterlijk ‘ik verzoek’, net als het Duitse bitte. Dějuki en het Duitse danke zeggen precies hetzelfde, namelijk ‘ik dank’, terwijl het nog beleefdere děkuji mockrát qua opbouw identiek is aan (ich) danke vielmals. Maar het opmerkelijkst is misschien wel de uitdrukking voor ‘graag gedaan’. De verschillende Europese talen bezigen daarvoor sterk uiteenlopende formules (‘van niets’, ‘noem het niet’, ‘u bent welkom’, ‘met genoegen’, ‘geen reden’). Ook het Duits en het Tsjechisch sluiten zich daarbij aan (keine Ursache, není zač), maar daarnaast zijn ze bij mijn weten de enigen die ‘graag gebeurd’ zeggen: rádo se stalo respectievelijk gern geschehen.
Verder krioelt het Tsjechisch van de leenvertalingen: Duitse woorden in een Slavisch gewaad. Najednou ‘opeens’ bestaat uit de woorden ‘op’ en ‘één keer’, net als auf einmal. Mužstvo is opgebouwd uit het woord voor ‘man’ en een achtervoegsel dat ‘-schap’ betekent: Mannschaft! Het sterkste staaltje is wellicht het woord voor ‘mannelijke horecabediende’. In het Duits heette zo’n man vroeger een Kellner; zijn chef heette de Oberkellner, ‘opperkelner’, afgekort tot Ober. Veiligheidshalve zijn klanten in de loop van de tijd steeds meer kelners ‘ober’ gaan noemen. In het Tsjechisch heeft dit proces zich exact herhaald: naast de gewone číšník ‘kelner’ is de vrchní číšník ‘opperkelner’ ontstaan, die nu als vrchní ‘opper, ober’ aangesproken kan worden.
Een volgend punt van overeenkomst is dat Tsjechische en Duitse woorden vaak hetzelfde setje betekenissen hebben. Neem ještě en noch ‘nog’. Die woorden zijn op vrijwel dezelfde manieren te gebruiken: nog één, nog erger, nog steeds, nog niet. Dat lijkt misschien vanzelfsprekend, tot je ještě opzoekt in een Engels woordenboek en daar een hele reeks vertalingen aantreft: another, even, still, yet. Andere voorbeelden: kolo en Rad betekenen beide zowel ‘wiel’ als ‘fiets’, pero en Feder zowel ‘(vul)pen’ als ‘(vogel)veer’, kohoutek en Hahn zowel ‘haan’ als ‘(water)kraan’. (Kohoutek was ook de naam van een komeet uit mijn jeugd. Ontdekt door een Tsjechische meneer Haan, inderdaad.) De lijst van voorbeelden is eindeloos uit te breiden. Zelfs überhaupt, met al zijn uiteenlopende betekenissen, wordt door één Tsjechisch woord gedekt, vůbec.
Echte Duitse leenwoorden zijn, zoals gezegd, wat schaarser. Of in ieder geval lijkt dat zo. Het officiële Tsjechisch is een nogal puristische taal, die zelfs diverse internationalismen niet heeft toegelaten: ‘theater’ is divadlo, ‘gas’ is plyn. Maar in de spreektaal blijken veel meer Duitse woorden te zijn doorgedrongen dan in de schrijftaal. Wat in het Algemeen Beschaafd láhev ‘fles’ heet, is in de volksmond een flaška (Duits: Flasche); de obchod ‘handel’ heet informeel ook wel kšeft, afgeleid van Geschäft. En de keurige Tsjechische záchod ‘wc’ heet in de praktijk vaak toaleta of, voor wie wat platter uit de hoek wil komen, hajzl ‘(schijt)huisje’ – je reinste Beiers. Cimra ‘kamer’ (Zimmer), calovat ‘betalen’ (zahlen), fuč ‘weg, foetsjie’ (futsch) en zelfs durch ‘door’ – zolang ze geen pen vasthouden, gebruiken de Tsjechen dit soort woorden volop.
Fuč, kohoutek en vrchní: misleid door de spelling zou een argeloze buitenstaander gemakkelijk kunnen geloven dat het Tsjechisch in al die eeuwen van intiem contact met het Duits volstrekt niet gegermaniseerd is. Maar dat is dus onzin.
Op zijn Tsjechisch: nesmysl. Jammer; ik hoopte dat ze ‘kvač’ zouden zeggen.
Gaston Dorren, taaljournalist 