Gaston Dorren, taaljournalist

Ik schrijf gewoon twee korte blogjes, in plaats van één lang. Dat Pascal daar niet op gekomen is!

Een van mijn medecursisten hoorde ik van de week zeggen dat “zo’n gebarentaal toch minder mogelijkheden heeft dan een gesproken taal”. Ik denk dan meteen dat dat niet klopt, om twee redenen.

Eén reden is dat ons gezicht, onze armen en ons bovenlichaam minstens zo veel verschillende dingen kunnen doen als onze tong, ons strottehoofd en onze lippen. Dus als onze spraakorganen een systeem kunnen vormen dat Cicero, Hitler en Obama in staat heeft gesteld redevoeringen te houden, waarom zouden onze gebaarorganen dat dan niet kunnen? Eigenlijk bieden 26 lettertekens heel wat minder mogelijkheden, zou je denken, en zelfs daar weten een Ovidius, een Shakespeare en een Kluun zich toch heel aardig mee te behelpen.

De andere reden waarom ik betwijfel of mijn medecursist gelijk heeft, is eigenlijk een slechte. In de taalkunde heerst in sterke mate de ideologie dat alle talen gelijkwaardig zijn. Daar is zowel filosofisch als empirisch veel voor te zeggen, en zelf neig ik er ook toe om het ermee eens te zijn (mede door sociale druk natuurlijk). Maar het gevaar is dat zo’n uitgangspunt het zicht ontneemt op de zwarte zwanen en de witte raven: de afwijkingen, de uitzonderingen.

Hoe dan ook, talen zíjn in het algemeen inderdaad veel subtieler en rijker dan buitenstaanders denken. Het Chinees heeft bijvoorbeeld geen verleden of toekomende tijd, waardoor het vanuit ons perspectief lijkt alsof die taal op het gebied van tijd armoedig is. Maar vaak doet tijd er ook niet toe, en als het er wel toe doet, kun je een bepaling als ‘gisteren’, ‘vroeger’, ‘te zijner tijd’ of ‘nu meteen’ toevoegen. Dat doet het Chinees dan ook, waarschijnlijk vaker dan het Nederlands. En het NGT doet dat ook. Van hun kant zullen NGT-gebruikers het Nederlands misschien armoedig vinden omdat we in die taal niet twee hoofdpersonen van een verhaal in de ruimte kunnen ‘neerzetten’. We moeten dus veel vaker expliciet zeggen over wie we het hebben. En dat doen we dus ook, zonder dat wij dat als lastig, raar of armoedig ervaren.

Had mijn medecursist dus ongelijk? Ik dacht op dat moment, en ik vermoed nog steeds sterk, van wel. Maar vervolgens kwam ik een artikel uit de Volkskrant tegen van bijna tien jaar geleden dat me toch te denken gaf. Taalkundige Ingeborg van Gijn vertelde daarin dat NGT niet erg geschikt is om ingewikkelde zinnen te formuleren, zoals ‘Ik wil dat zij zegt dat Jan doet alsof Piet een cadeau aan mij geeft’. Het gebruik van ondergeschikte bijzinnen is maar zeer beperkt mogelijk, concludeerde Van Gijn in haar proefschrift.

Nu zijn er ook gesproken talen waar dat voor lijkt te gelden. Volgens sommigen is er zelfs een taal waarin dat helemaal niet kan, het Pirahã. Maar als ik deze informatie aan mijn medecursist vertel, zal ze het denk ik toch als bewijs van haar gelijk opvatten. En wat zeg ik dan?

Eigenlijk was het vorige zinnetje bedoeld als radeloze uitsmijter van deze blogpost, maar ik stuit nu prompt op een korte uiteenzetting over dit onderwerp (op een sowieso erg leuk weblog) door de taalkundige en moedertaalgebaarder Joni Oyserman. Lees het zelf even. Het is overigens niet heel gemakkelijk, dus een beetje radeloos ben ik nog steeds. Maar ik begrijp in ieder geval dat zij weet hoe je in NGT wel degelijk zulke complexe uitingen kunt formuleren.

Oef.

Ik heb niet zo veel tijd, dus dit zal wel een wat langer stukje worden (om met Blaise Pascal  te schrijven – niet dat die blogde).

Als ik een taal leer, ben ik gewend om datgene wat ik niet weet of snap op te zoeken in een woordenboek of grammatica. Die mogelijkheden blijken bij Nederlandse Gebarentaal beperkter dan ik gewend ben. Als ik wil weten of het Pasjtoe naamvallen heeft (en wie wil dat niet zo af en toe) en hoe je een ‘kano’ noemt in het Maori, dan heb ik dat zó gevonden.

Maar op internet kun je niet zomaar vertalingen vinden van Nederlandse woorden in NGT-gebaren. De leuke en goed bruikbare app (iSignNGT) die je gratis kunt downloaden, is beperkt van omvang. Nu is het natuurlijk niet onredelijk dat je voor informatie moet betalen, en Van Dale biedt die mogelijkheid ook inderdaad: je kunt een papieren woordenboek kopen of je abonneren op een digitale variant met filmpjes. Ik heb die nog niet gebruikt, maar wat me dan nog steeds lastig lijkt, is gebaren opzoeken. Zou er zo iets als een ‘alfabetisch’ opzoeksysteem bestaan? Ik vermoed van wel, maar dat zal wennen zijn, net zoals het wennen is om Chinese karakters in een woordenboek op te zoeken. (Zelf kan ik dat niet.)

Wat ik eigenlijk nog erger mis dan een woordenboek, is een naslagwerk voor grammaticale kwesties. Ik ben bijvoorbeeld nog steeds aan het hannesen met de woordvolgorde; de regelmaat die daar ongetwijfeld in zit, ontgaat me nog voor een deel. Ik heb op internet een cd-rom gevonden die daar kennelijk informatie over geeft, maar hoe veel, hoe duidelijk en of die dus het bestellen waard is, dat zijn vragen waarop ik nog geen antwoord heb.

Sterker nog, ik kom hier en daar wat opmerkingen tegen die doen vermoeden dat het NGT grammaticaal nog niet zo erg grondig beschreven is. Zou het echt? Een taal die inheems is in een land met misschien wel de meeste taalkundigen per hoofd van de bevolking, en dan niet goed beschreven? Ik vind dat moeilijk te geloven.

En dus hannes ik voorlopig gewoon verder. Met plezier, overigens.

***

Lees vooral ook het eerste commentaar hieronder. Nuttige informatie. Dank je, Mark.

Het ritueel heeft iets kinderachtigs, maar als markering blijkt het behoorlijk effectief: aan het begin van elke les Nederlandse Gebarentaal stoppen we allemaal onze stem in een doosje. Letterlijk, althans voor een deel, want er circuleert dan echt even een plastic bakje waar we, al mimend, iets in opbergen wat we uit onze mond halen. Daarna wordt er niet meer hardop gepraat tot het einde van de les, wanneer de docent het doosje opent en onze stemmen weer vrijlaat. Alleen gefluisterd wordt er heel af en toe nog, meestal om iets vóór te zeggen aan een medecursist die iets niet snapt.

Ruim twee uur lang wordt er dus vrijwel alleen gebaard. Of ‘gebaad’, in een taalbad zoals ik dat persoonlijk nog nooit heb meegemaakt. Natuurlijk, na heel wat uren Spaanse les was mijn eerste bezoek aan een Spaanstalig land ook een taalbad, met alle moeizame gespartel en geproest van dien, maar de lessen zelf waren heel traditioneel, met uitleg in het Nederlands of Engels. Nu lig ik dus als volslagen beginner in een talig pierebadje en moet telkens weer vertellen dat ik niet Caroline heet, maar Gaston, en dat die daar degene is die Caroline heet, en dat ik water drink, of thee met niets erin, of koffie met melk maar zonder suiker. Ook weer kinderachtig, maar ook effectief. En als het gaat om het leren van een taal, zíjn kinderen natuurlijk ook bepaald geen slechte rolmodellen.

Uitpluizen
Wat allemaal niet wegneemt dat ik soms graag wat meer houvast zou willen hebben. Waarom gebaart de docent soms iets anders dan de instructeur op de dvd? Het persoonlijk voornaamwoord staat als onderwerp van de zin bij de een vooraan, bij de ander achteraan en soms op beide plaatsen. Het zal wel kloppen, hoor, maar hoe zit dat? Heeft het soms iets te maken met de topic en de focus van de zin: welke informatie sluit aan bij het voorgaande, welke is nieuw en dus belangrijk? Misschien toch eens opzoeken.

Op een ander punt begint er gelukkig wel helderheid te ontstaan: bij welke gebaren gebruik je ook je mond (het ‘smakken’ waar ik het vorige keer over had), bij welke niet? Het is geen keiharde wet, maar de vuistregel lijkt toch wel te zijn dat vooral zelfstandige en bijvoeglijke naamwoorden vergezeld gaan van een mondbeweging, en werkwoorden niet. Het is trouwens verrassend moeilijk om dat ook te dóén. Ik ben zo geconcentreerd op mijn handen dat ik mijn mond – beroofd als hij bovendien is van stemgeluid – vaak vergeet te gebruiken. Ik begin trouwens te vermoeden dat het toevoegen van zo’n mondbeeld de woordsoort kan veranderen: het gebaar voor ‘bewegen’ plus mondbeeld wordt dan ‘beweging’. Maar ook hier geldt weer: onder voorbehoud. (Is dit hoe een taalkundige zich voelt die in het Amazonegebied of op Nieuw-Guinea een nog onbeschreven taal probeert uit te pluizen?)

Boekstaven
De docente schrijft af en toe iets op een bord. In het Nederlands. Dat laatste is minder logisch dan het misschien lijkt. Om te beginnen is Nederlands voor haar een tweede, later geleerde taal, die voor haar bovendien een pure schrijftaal is, die ze spreekt noch hoort. Maar bovendien, bij onderdompeling in een taalbad is de schrijftaal meestal dezelfde als de spreektaal, en hier dus niet. Hetgeen de vraag oproept: kán NGT überhaupt geschreven worden?

Het antwoord is ja, las ik in het jongste nummer van Levende Talen Magazine, dat toevallig deze week op de mat viel. Alleen, NGT en andere gebarentalen gebruiken niet het Latijnse alfabet, maar SignWriting, een set tekens die speciaal ontworpen is om alle gebaren zo efficiënt mogelijk te boekstaven. (Het plaatje rechtsboven is zo’n teken.) Opmerkelijk genoeg wordt dat schrift op Nederlandse dovenscholen niet of nauwelijks onderwezen; in het Vlaamse Kasterlinden wel. De schrijfster van het artikel, Eveline Boers-Visker, geeft praktische, sociale en culturele argumenten om dat wél te gaan doen. Het artikel staat helaas nog niet online; wanneer het verschijnt, zal ik een koppeling plaatsen.
[Dat is inmiddels gebeurd: download hier de pdf.]

Voor het eerst in 35 jaar maakte ik gisteren deel uit van een klasje dat zijn allereerste les kreeg in een vreemde taal. Ik ben in de tussentijd  nog wel eens aan een nieuwe taal begonnen, vrij vaak zelfs, maar dat was dan altijd in mijn eentje, in een talenpracticum of met een zelfstudieboek.

Terug in de schoolbanken dus, met zeven medeleerlingen, één docent en, voor deze ene keer, een tolk. De docent spreekt namelijk geen Nederlands, al schrijft ze het gelukkig wel. Ze is doof (kan niet horen) en zelfs Doof (lid van de Dovencultuur), en geeft les in Nederlandse Gebarentaal. De meeste deelnemers daarentegen zijn volslagen beginners in NGT. Dat geldt ook voor mij; ik heb wel het een en ander erover gelezen, maar ja, over schaatsen heb ik nog veel meer gelezen en toch kom ik geen meter vooruit op die enge ijzers.

Ik zal daarom, agenda en weder dienende, op dit blog verslag doen van mijn ontdekkingstocht naar de stilste taal van Nederland. (Van Néderland inderdaad, want Vlaanderen heeft zijn eigen gebarentaal. En Suriname? Geen idee.) Ik kan dus alleen vertellen wat ik begrepen heb. Het kan best zijn dat sommige dingen genuanceerder liggen dan ik nu als beginner denk, en het is ook bepaald niet uitgesloten dat ik hier en daar iets verkeerd begrepen heb. Laat het me gerust weten!

Intonatie
Ten aanval dan. Wat is me gisteren opgevallen? Om te beginnen: het belang van de mond. Er blijken allerlei woorden te zijn, zoals naam en koffie, waarbij je tijdens het gebaar bovendien het woord uitspreekt, zij het nog veel zachter dan fluisterend – meer een soort smakken. Gebaarders, zelfs degenen die helemaal geen gesproken taal gebruiken, moeten dus ook een flink aantal woorden uit het Nederlands kennen, niet alleen het geschreven woordbeeld, maar ook het mondgevoel. Dat had ik niet gedacht.

Behalve de mond doet ook de rest van het hoofd ertoe, want de expressie is onverbrekelijk onderdeel van het gebaren. Een vragende blik zet als het ware een vraagteken achter de zin; een verbaasde of gegeneerde blik heeft weer zo zijn eigen effect. Ik vermoed dat al die gezichtsuitdrukkingen het beste te vergelijken zijn met intonatie in gesproken taal.

Verrassend leuk is een deel van de woordenschat. Ik verwachtte eigenlijk dat gebaren zich, net als Chinese karakters, in de loop van de tijd ‘losgezongen’ zouden hebben van hun betekenis. Maar in mijn eerste setje woorden zitten er een flink stel die duidelijk iets uitbeelden – een soort fysieke pictogrammen en ideogrammen. Bij het woord voor ‘koffie’ ben je duidelijk bonen aan het malen (lekker retro, net als het woord ophangen voor ‘een telefoongesprek beëindigen’), bij ‘thee’ dompel je een zakje in een kop, bij ‘drinken’ zet je die kop aan je lippen. Dat luistert trouwens nauw. Die ‘kop’ vorm je met vier parallel gekromde vingers, niet met, ik noem maar wat, één vinger door het oor. Logisch ook, want in gesproken taal kun je drinken ook niet zomaar uitspreken als ‘dlinken’ of ‘drinkin’, ook al zou de begrijpelijkheid niet meteen in het gedrang komen. Met ‘dringen’ en ‘dronken’ zou dat trouwens wél gebeuren, en zo zullen er ook wel gebaren zijn, neem ik aan, die op ‘drinken’ lijken.

Tweevoud
Dan een paar kleine grammaticale observaties. De standaardwoordvolgorde is SOV: eerst het onderwerp, dan het lijdend voorwerp, het werkwoord laatst. Dus ‘ik koffie drink’. Maar bij persoonlijke voornaamwoorden verandert dat: het is ‘ik roep jou’, niet ‘ik jou roep’. Overigens worden werkwoorden niet vervoegd voor persoon en getal, dus in plaats van ‘roep’ zou ik ook ‘roepen’ kunnen schrijven, maar dan klinkt het meteen als een inboorlingentaal in een oude Kuifje-strip, dus dat doe ik niet.

In de voornaamwoorden heb ik nog geen vormverschillen kunnen ontdekken tussen de onderwerpsvorm (ik), de voorwerpsvorm (mij) en het bezittelijke ‘mijn’. Maar een interessantere ontdekking vond ik dat er onder Nederlanders een taal voorkomt waarin het tweevoud (voor liefhebbers: de dualis) springlevend is, althans bij de voornaamwoorden. Voor ‘wij/ons tweeën’, ‘jullie tweeën’ en ‘zij/hun tweeën’ is het gebaar anders dan voor grotere groepen. Wijzen met twee vingers, in V-vorm: simpel doch effectief.

Ten slotte: het is nogal ongewoon dat in een gezelschap van tien mensen een uur lang niemand (hardop) spreekt. Ik betrapte me gisteren erop dat ik bij de kennismakingsoefeningen – ‘hoe heet je’, ‘hallo’, dat soort dingen – inwendig ging meepraten. Alleen, dat was niet in het Nederlands of Limburgs, maar in de taal die ik kennelijk het meest associeer met een schoolse manier van leren: Frans.

‘Bonjour, monsieur Dupont. Ça va?’ Zo klonk de soundtrack van mijn eerste lesje NGT.