Oranje staat in de kwartfinale. Toch leuk. Maar wat me bijna evenzeer interesseert is dit: waarom héét dat ding zo?
De finale, dat woord snap ik: het is de laatste pot van een toernooi, de finale wedstrijd, de finalewedstrijd. En zelfs troostfinale snap ik: dat is een finale om de bronzen medaille; na het finale fluitsignaal van de troostfinale zijn beide ploegen klaar, uitgespeeld. Samen vormen die twee wedstrijden de laatste ronde van een toernooi. (EK’s hebben trouwens geen troostfinales meer; WK’s wel.)
Maar die – wat ik maar zal noemen ‘breukenfinales’, die zijn raar: de halve, de kwart- en de achtste. Hoe moet ik dat zien? Twee halve finales zijn niet samen één finale; ze zijn samen een ronde, namelijk de voorlaatste. Vier kwartfinales zijn samen de eervoorlaatste ronde, de acht achtste finales samen de op twee na laatste ronde. Weet ik heus wel; ook ik ben er sinds mijn jeugd mee doordesemd. Maar waarom? Waarom?!
Halve finale is ongetwijfeld een vertaling van het Engelse semifinal, en semi betekent inderdaad ‘half’. Of zou het nog iets anders kunnen betekenen? Iets als ‘bijna-’, ‘-achtig’? Een semifinal zou in dat geval een soort-van-laatste wedstrijd zijn, een schiereinde, een finaleachtige krachtenmeting? En op basis van die ‘halve’ finale zou de sportwereld vervolgens gewoon ‘doorgebreukt’ hebben naar kwart en achtste.
Kan. Maar ik wil graag weten hoe het echt zit, en dit is niet hoe het echt lijkt te zitten. Ik kan althans geen bronnen vinden die mijn toch wat twijfelachtige idee bevestigen. (En begin me niet over AI. Na twee overduidelijke onzinantwoorden vroeg die aan mij hoe ik dan zelf dacht dat het zat. Echt waar! Had ik nog nooit meegemaakt.)
Nee, waarschijnlijk moet ik de kwestie toch rekenkundig kloppend zien te krijgen. Eens kijken. Beide halve finales leveren één winnaar op. En die ene winnaar vormt de helft van de twee finalisten – ze bepalen half de finale. Dat wat de finale half bepaalt zóú je – eventueel – de halve finale kunnen noemen. Kijk, die gedachtegang begint me te bevallen. Want net zo bepaalt elke kwartfinale een kwart van de finalisten en… Nee wacht, dat klopt niet. Langzamer. Elke kwartfinale bepaalt de helft van de deelnemers aan één halve finale, en die halve finale bepaalt de helft van de finalisten. Op basis van ½ x ½ = ¼ kun je die vier wedstrijden dus kwartfinales noemen. En vervolgens kun je zo doorredeneren naar de achtste finales. Ja, dat snijdt hout. (Als je denkt dat het in feite anders zit, hoor ik het graag.)
Goed, die dingen heten zo, dat verandert niet meer. Maar moest dat nou echt zo ingewikkeld? (Ja, serieus, ik vind het ingewikkeld. Ik moet altijd even nadenken hoeveel ploegen er aan de kwartfinales meedoen. Niet vier, maar acht, waarvan er vier doorgaan. De achtste finales vind ik nog lastiger.) Hadden we die kwartfinaleronde niet kunnen aanduiden als, ik noem maar wat, de achtstrijd of de viervelder? En elk van de individuele wedstrijden dan als een achtpartij?
Nou ja. Te laat.
Gaston Dorren, taaljournalist 
Misschien kan je het zo zien, en daar wat geestelijke rust van krijgen: een finale, van welk subtype dan ook, is een speelronde die voor een van de twee partijen in een wedstrijd finaal is: als je verliest, dan ben je uitgeschakeld. Bij die zienswijze is het geoorloofd om verschillende finales (finalerondes) te hebben, uitmondend in een eindfinale, de hele finale, de finale finale, of kortweg: de finale.
De naamgeving van de deelfinales (halve, kwart en achtste finales) is handig doordat het meteen duidelijk wordt hoeveel wedstrijden er in een ronde gespeeld worden. In de kwartfinales is elke wedstrijd een kwart van het aantal wedstrijden in de speelronde. Het woord ‘kwartfinale’ duidt dus één wedstrijd aan. Sprekend over ‘de kwartfinales’ weet iedereen dan dat er vier wedstrijden worden gespeeld. Ook om te bepalen uit hoeveel wedstrijden en halve of achtste finales bestaan, hoef je geen rekenwonder te zijn.
LikeLike
Ik vind dat Frans Knibbe het heel mooi en logisch verklaart.
LikeLike
Ik vind het op zijn minst een elegante formulering. Het woord blijft wat onbevredigend, maar in ieder geval vóélt het wat logischer. Dank!
LikeLike
Twee halve wezen zijn samen ook niet één wees.
LikeLike
Als ik in het woordenboek woorden opzoek die met half begin, kom je een bonte verzameling tegen, waarin ‘half’ allerlei betekenissen heeft: de helft van (halfrond), gedeeltelijk (halfdonker, halfautomaat), gemengd (halfbloed). Bij wezen is ook duidelijk hoe het zit: de helft van de ouders ouders dood, dan halfwees; beide ouders dood, dan wees. (En een kwartwees kan dan weer niet.)
‘Halve finale’ blijf ik enigszins wonderlijk vinden, maar kwart- en achtste nog veel meer.
LikeLike
Ik vind het best logisch, ook vanuit rekenkundig perspectief. Zoals een halve finale de helft van de deelnemers aan de (hele) finale bepaalt, bepaalt een kwartfinale de helft van de deelnemers aan de halve finale. En de helft van de halve, da’s toch een kwart? Mutatis mutandis voor de achtste finales, en eventueel de zestiende finales.
Ik realiseer me trouwens dat dit weliswaar het stukje “kwart” verklaart, maar niet het stukje “finale”. Finale, taalkundig gezien, is de laatste, daar kan er maar één van zijn. Niettemin heb ik in de praktijk geen probleem met kwartfinale. Zal ook wel gewenning zijn.
LikeLike
Ja, jouw verklaring is precies de mijne. Maar ik vind dat dus heel raar.
LikeLike
misschien kun je ook verklaren waarom we strijkinstrumenten half of driekwart noemen als ze iets kleiner zijn? Ik weet nog dat we voor dochter Sterre een kwart viooltje kochten en bij het naar buiten gaan een kwart hondje zagen.
LikeLike
Ik geloof dat die termen héél grove benaderingen zijn van het verschil in volume (inhoud). Enneh, dat kwart hondje was ook gewoon een klein hondje, hoop ik? En Sterre zal op dat moment ook nog maar een kwartmens zijn geweest? 🙂
LikeLike